بدیهی است تأمین نیازهای غریزی و روانی افراد جامعه و تحقق سلامت روانی آنها به آرامش خانواده وابسته است.اعضای خانواده در محیط ناسالم، پرازاضطراب و اختلاف و دعوا و بی احترامی و بدون عشق و محبت نمی توانند از استعدادها و مهارت های خود بهره برده، ونیازهای مادی و معنوی و سلامت روحی و روانی خود را تأمین کنند. قرآن، آرامش انسان در کنار همسری از جنس خودش و قرار دادن مودت و رحمت بین آنها را از آیات الهی و نشانه هایی برای اهل اندیشه می داند:

 وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ^[1].

علامه طباطبایی (ره) ، در تفسیرآیه شریفه می فرمایند:

هریک از زن ومرد، به دستگاه خاصی مجهز شده است به طوری که در عمل،هر کدام کار دیگری را تکمیل می کند و تولید نسل برایندی از مجموع آن دو است. پس هر کدام از زن و مرد، فی نفسه ناقص و نیازمند دیگری است و از مجموع این دو یک واحد تام به وجود می‌آید که میتواند موجب تولید نسل شود؛ و بخاطر همین نقص و نیازمندی است که هر یک از آن بسوی دیگری کشیده می شود تا با پیوند با او به آرامش برسند, زیرا هر ناقصی مشتاق کمال است و هر نیازمندی به چیزی تمایل دارد که برطرف کننده نیاز او باشد.^[2]

نکته ای که از این آیه برداشت می شود اینست که که خداوند متعال خانواده را کانون مودت و رحمت قرار داده است که به تعبیر قرآن " وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً" در واقع مودت و رحمت است که عصاره و هسته اصلی ، تحکیم پیوند خانوادگی است که هرچه این جان مایه تقویت شود، موجب استحکام نهاد خانواده می گردد؛ و بدنبال آن آرامش بیشتری بر آن سایه می افکند.

البته بین مودت و رحمت تفاوتهایی وجود دارد، از جمله:

«الف) مودّت انگیزه ارتباط در آغاز کار است، اما در پایان که یکى از دو همسر، ممکن است ضعیف و ناتوان گردد، و قادر بر خدمتى نباشد، رحمت جاى آن را مى گیرد.

ب) مودّت در مورد بزرگترها است که مى توانند نسبت به هم خدمت کنند اما کودکان و فرزندان کوچک در سایه رحمت پرورش مى یابند.

ج) مودّت غالباً جنبه متقابل دارد، اما رحمت یک جانبه و ایثارگرانه است، زیرا براى بقاء یک جامعه، گاه، خدمات متقابل لازم دارد که سرچشمه آن مودّت است و گاه، خدمات بلاعوض، که نیاز به ایثار و رحمت دارد».^[3]

خانواده به لحاظ قدرت، نخستین و از نظر گستردگی جهان شمول ترین سازمان یا نهاد اجتماعی در جامعه است و در استحکام روابط اجتماعی و رشد و تعالی و سلامت روان فرد و اعضای جامعه نقش بنیادین دارد. خانواده به عنوان پیکره ای قدرتمند، کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فیزیکی و عاطفی دارد. خانواده مأمنی بی مانند برای اعضای خود و تنها منبع سرشار از عاطفه، محبت و صمیمیت است.^[4]

مهم ترین ویژگی خانواده در مقایسه با سایر نهادها آن است که خانواده یک سیستم عاطفی است که در آن با استقرار روابط عاطفی و عشقی و محبت – پس از پاسخ مثبت و کافی به نیازهای فیزیولوژیک طبیعی و غریزی- سطوح عالی تری از نیازهای روانی اجتماعی انسان مانند تعلق و دلبستگی، تأهل و خدمت بدون چشم داشت، احترام و فداکاری و وفاداری و مسئولیت پذیری و مادر و پدر شدن صورت می پذیرد، در نهایت سلامت روانی و اعتقادی انسان فراهم می شود.^[5]

به اعتقاد روان شناسان، آرامش و اطمینانی که برای همسران و حتی اعضای دیگر خانواده در محیط خانواده ی بهنجار ایجاد می شود، در هیچ جایی حاصل نمی شود و محیط آن، أمن ترین و رضایت بخش ترین بستر برای ارضای نیازهای روانی، به ویژه تأمین آرامش روانی است. محبت، غم خواری و پذیرش یکدیگر که از مهم ترین مؤلفه ها و ضروریات زندگی اجتماعی است، به بهترین وجهی در خانواده تأمین می شود.^[6]

باتوجه به اینکه زندگی دارای فرازونشیب‌های است که بدنبال آن اضطراب و فشارروحی و روانی پیش می آید وراه نجات از این تلاطمها آرامش در زندگی است اگر آرامش به صورت صحیح تحقق پیدا کند افراد خانواده زن و مرد و حتی فرزندان آنها هم خوشبخت می شوند و فرزندان این خانواده بدون عقده رشد خواهند کرد، ودر نتیجه آرامش زمینه ساز برای خوشبختی تمام افراد خانواده است.^[7]

اهمیت و ضرورت تشکیل خانواده

برای تبیین ضرورت تشکیل خانواده به آیه ای از قران کریم اشاره می کنیم، قرآن کریم در اشاره به بایستگی ازدواج و تشکیل خانواده فرموده است:

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ^[8]

این آیه تاکید می کند که همه باید به امر ازدواج افراد مجرد همت گمارند و تنها به دلیل مشکلات اقتصادی از تشکیل خانواده نهراسند ؛ چراکه خداوند وعده گشایش داده است ؛ چنان که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود : هر کس ازدواج را از ترس فقر ، ترک کند ، گمان بد به خدا برده است ؛ زیرا خداوند متعال می فرماید : اگر آنها فقیر باشند خدا آنها را از فضل خود بی نیاز می سازد.^[9]

و همچنین حضرت علی علیه السلام فرموده اند: بهترین شفاعت آن است که میان دو نفر برای امر ازدواج میانجیگری کنی تا این امر به سامان برسد.^[10]

نکته قابل توجه در این زمینه ، این است که خانواده ها باید زمینه ازدواج فرزندان خویش را فراهم سازند؛ پیامبراعظم صلی الله علیه و آله می فرماید : کسی که فرزندش به حد رشد برسد و امکانات تزویج او را داشته باشد و اقدام نکند و در نتیجه ، فرزند مرتکب گناهی شود ، این گناه بر پدر و فرزند نوشته می شود.^[11]

در قرآن از خانواده تعبیر به حیات طیبه شده است؛ حیات طیبه طیف بسیار گسترده ای را در بر می گیرد.

در تفسیر نمونه ذیل آیه 97 سوره نحل اینطور آمده است :

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ^[12] حیاط طیبه یعنی زندگی نیکو که تمام ابعاد زندگی انسان را یعنی جزئی ترین امور را شامل می‌شود وانسان با انتخاب‌ آن به آرامش واطمینان خاطردردنیا وآخرت‌دست می یابد.^[13]

به تعبیر رهبر شهید امام خامنه ای عزیز :«خانواده کلمه طیبه است کلمۀ طیبه هم خاصیتش این است که وقتی یک جایی به وجود آمد مرتب از خودبرکت و نیکی می تراود و به پیرامون خودش نفوذ میدهد.کلمه طیبه همان چیزی است که خدای متعال آن را با همان اساس صحیح به بشر اهدا کرده. اینها همه کلمۀ طیبه است چه معنویات و چه مادیات».^[14]

هدف از تشکیل خانواده

خانواده از منظر اسلام دارای جایگاه و قداست ویژه‌ای برخوردار است و برای تبیین قداست خانواده همین بس که پیامبر اسلام (ص) فرمودند:

مَا بُنِيَ بِنَاءٌ فِي اَلْإِسْلاَمِ أَحَبُّ إِلَى اَللَّهِ مِنَ اَلتَّزْوِيجِ. در اسلام هیچ بنایی ساخته نشده که نزد خدای متعال محبوبتر است از ازدواج باشد .

 و نیزمیفرماید : النِّکاحُ سنَّتی فَمَن رغب عن سنتی فلیس منی، ازدواج کردن سنت من است هر که از سنت من روی برتابد از من نیست^[15]

پیامبر(ص) فرمودند: تشکیل خانواده (أَحَبُّ إِلَى اَللَّهِ) محبوبترین چیز نزد خداوند است.

چرا خانه و خانواده در پیشگاه خداوند محبوب و دارای ارزش است؟

پاسخ این سؤال را باید از قرآن گرفت :

1-‌ خانه محل آرامش:

اهداف متعددی برای تشکیل خانواده وجود دارد اما مهمترین دلیل بر تشکیل خانواده رسیدن به آرامش است که قرآن با صراحت به این مطلب اشاره کرده است( در سوره مبارکه روم):

 وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُون ،آرامش از انجا ناشی می‌شود که این دو جنس مکمل یکدیگرهستند به گونه ای که هر کدام بدون دیگری ناقص است. کسانی که به این سنت الهی عمل نمی کنند وجودی ناقص دارند، چرا که یک مرحله تکاملی آنها متوقف شده است .

 حال مراد از این آرامش و سکونت هم از نظر جسمی است و هم از نظر روحی، هم جنبه فردی دارد و هم جنبه اجتماعی. از بررسی این آیه چند نکته تفسیری دیگرقابل استخراج است: «نقش همسر آرامش وآرام بخشی است، محبت هدیه الهی است که با مال و مقام و زیبایی به دست نمی آید و هر کسی با هرعملی آرامش و مودت و رحمت خانواده را خدشه‌دار کند از مدار الهی خارج و درخت شیطان است.

 رابطه زن و مرد باید بر اساس مودت و رحمت باشد و مودت و رحمت عامل بقا و تداوم آرامش در زندگی مشترک است» .باید توجه داشت که اگر آرامشی در خانواده وجود نداشته باشد اهداف دیگر ازدواج قابل تحقق نخواهد بود و اگر هم تحقق پیدا کند به صورت ناقص و ناتمام تحقق پیدا میکند.

لذا می توان گفت اولین کارکرد خانه؛ تامین آرامش جسم و روح اعضای آن است ، البته مرهون امنیت همه جانبه‌ی این محیط برای اعضاست. این فضای محدود و با امنیت ، حریمی برای ابراز احساسات، بیان اسرار، ارضای غرایز و تامین نیازهای جسمی و روحی انسان است و این آرامش هدیه الهی است، خداوند میفرماید: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا^[16] و خدا براي شما از خانه‏ هايتان محل سكونت (و آرامش) قرار داد.

لذا زن و شوهر باید خانه را محل آرامش خود و فرزندانشان قرار دهند.

 2-‌ خانه محل ذکر ویاد خداست: وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ^[17]

 3-‌ حفظ حریم خانواده ضروری است : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ^[18].

حصر در آیه به این معناست که خداوند ورود به خانه غیر را بدون اذن و سلام ممنوع می کند لذا حرمت این حریم را مقدس میدارد.

 4-‌ خانه محل تربیت فرزند است: خانواده محل تربیت است و یکی از راهکارهای مهم یعنی دستور به نماز را بیان میکند وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْعَلَيْهَا.^[19]

 حال سوال می شود که هدف از تشکیل خانواده چیست؟

یکی از اهداف مهم ازدواج و تشکیل خانواده، رسیدن به آرامش و دوری از نگرانی و استرس و اضطراب است. لتسکنوا الیها ....

 برخی ها بر این  باورند که هدف از تشکیل خانواده صرف رفع نیازهای جنسی است اما به جوانب دیگر آن توجهی نکرده اند؛ درست است که یکی از علت های تشکیل خانواده رفع نیاز جنسی است اما این نمی تواند علت تامه ای برای تشکیل خانواده باشد. قرآن کریم یکی از چیزهایی را که به زندگی انسان زینت می بخشد دوست داشتن روابط را معرفی می‌کند: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ^[20] روابط جنسی باعث نشاط فردی و تسکین دردها و تنش های بدن می باشد و عامل موثری برای رفع اضطراب و افسردگی و ایجاد آرامش و رسیدن به شادمانی می باشد.

برخی‌ها هدف از تشکیل خانواده را انگیزه پدر و مادر شدن می دانند چنانچه که قرآن می‌فرماید: نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ^[21]

علامه در تفسیر المیزان می فرماید: «نسبت ما زنان به جامعه انسانی نسبت کشتزار است به انسان کشتکار همان طور که کشتزار برای بقای بزرگ لازم است و اگر نباشد بزرگراهها به کلی نابود می‌شود و دیگر غذایی برای حفظ حیات و بقای آن نمی‌ماند همچنین اگر زنان نباشند نوع انسان دوام نمی یابد و نسل انسان قطع می شود چون خداوند پدید آمدن انسان را تنها در رحم مادران قرار داده است».^[22]

یکی دیگر از اهداف تشکیل خانواده ، رشد شخصیت وکمال معنوی زن و مرد است. پیامبر(ص) فرمودند: با ازدواج دو سوم از دین خود را کامل می‌کند^[23]

یا در جای دیگر می فرماید: ازدواج سبب رشد فضائل اخلاقی و افزایش جوانمردی می شود و یا اگر در قرآن کریم تعبیر به لباس می کند از زوجین "هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ" آنها لباس شما هستند و شما لباس آنها. (هر دو زينت يكديگر هستيد و باعث حفظ يكديگر)^[24] این تعبیر برای یکدیگر نیز به حفظ هر یک از آنها توسط دیگری از مفاسد اخلاقی و آلودگی های جنسی اشاره دارد.

 مسئله ازدواج و تشکیل خانواده علاوه بر اینکه ارزش معنوی شخص را بالاتر می برد باعث رشد شخصیت او هم میشود؛ اگر شخصی ازدواج نکند ممکن است بر اثر فشار نیازهای جنسی ،رفتارهایی خلاف اخلاق انجام دهد. چنین رفتارهایی موجب بروز احساس گناه و حقارت در شخص می شود وعزت نفس او را خدشه دار می کند. ممکن است گفته شود که انسان بدون ازدواج هم می تواند خود را از جهت اخلاقی کنترل کند و به کمال برسد، اما باید گفت آن رشد و کمال را که به وسیله ازدواج می تواند به آن دست پیدا کند از آن بی بهره می ماند، «تجربه همسر شدن و بعد از آن پدر و مادر شدن نوعی کمال شخصیت به شمار می‌رود ».^[25]

نکته پایانی اینست که با توجه به آیات و روایات معصومین (علیهم السلام) میتوان گفت مهمترین و برترین معیار برای سعادتمندی همسران ، آن احساسی است که از امنیت وآرامش روانی بوجود می آید . که این آرامش خانواده ، میتواند در سعادت و آرامش جامعه هم نقش بسزایی داشته باشد، پس بنابراین میتوان گفت که سعادت و سلامت جامعه هم به سلامت و پویایی نظام خانواده گره خورده است و تعادل و سلامت نظام خانواده هم بستگی به کیفیت روابط بین زن و شوهر، والدین و فرزندان دارد.^[26] و هر چه این روابط خانوادگی محکم‌ترباشد کانون خانواده گرم‌تر و در نتیجه آرامش بیشتری هم نصیب اعضای خانواده می شود وبه تبع آن، این آرامش در جامعه تاثیر مثبت خودش را خواهد گذاشت.

بنابراین همه اعضای خانواده باید برای ایجاد و تقویت محبت ، مودت ، مهربانی و وفاداری که موجب آرامش واقعی در خانواده می گردد تلاش کنند و از اختلاف و مشاجره و بی اعتنایی نسبت به یکدیگر اجتناب نمایند.

در این زمینه داشتن صفاتی مانند صبر، توکل ، ایمان به خدا و معاد و توسل به اهلبیت علیهم السلام می تواند در تقویت آرامش فردی و خانوادگی و اجتماعی بسیار موثر باشد.

آرامش واقعی نصیب شما و خانواده محترمان باد.

موفق و سربلند و خوشبخت باشید.

اصغر اخوی

مرکز مشاوره جامعه الزهرا(س)

فروردین 1405

 ------------------------------------------------------

[1].سوره روم,30, آیه 21

[2].« تفسیر المیزان», ج16,ص166

[3].« تفسیر نمونه».تفسیر ذیل آیه شریفه؛ تفسیرهمراه

[4]. نوابی نژاد، 1391: 1406/  - نوابی نژاد، شکوه. «آسیب ها و الگوهای مطلوب خانواده» اندیشه های راهبردی، زن و خانواده، دبیرخانه نشست اندیشه های راهبردی، تهران، پیام عدالت، (1391).

.[5] (همان مدرک)

[6]. بورنستین، 1380: 12و13  /  - بورنستین، ف.چ 1380. روش های درمان مشکلات زناشویی، ترجمه ی حسن توزنده جانی و نسرین کمال پور، مشهد، مرندیز.)

[7].«مطلع عشق», ص27

[8]. مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید همچنین غلامان و کنیزان درستکارتان را ,اگر فقیر و تنگدست باشند ،خداوند از فضل خود ، آنان را بی نیازخواهد ساخت خداوند گشایش دهنده وآگاه است. سوره نور,24, آیه32

[9]. «وسائل الشیعه», ج14, ص24 ,باب نکاح

[10]. «وسائل الشیعه»,ج14, ص27 ,باب نکاح

[11]. «تفسیر نمونه» ذیل آیه مورد بحث. تفسیر همراه

[12]. هر كس عمل صالح كند، در حالي كه مؤ من است، خواه مرد باشد يا زن، به او حيات پاكيزه مي بخشيم، و پاداش آنها را به بهترين اعمالي كه انجام دادند خواهيم داد. سوره نحل, 16,آیه97

[13].« تفسیر نمونه», تفسیر ذیل آیه مورد بحث

[14].«مطلع عشق», ص23

[15].«بحارالانوار», ج103 ,ص222

[16].سوره نحل, 16,آیه80

[17]. وآنچه را در خانه‏ هاي شما از آيات خداوند و حكمت دانش خوانده مي‏شود ياد كنيد. سوره احزاب,33, آیه34

[18].اي كساني كه ايمان آورده‏ ايد در خانه‏ هائي غير از خانه خود وارد نشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن خانه سلام كنيد، اين براي شما بهتر است، شايد متذكر شويد. سوره نور,24, آیه27

[19]. وخانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شكيبا باش. سوره طه, 20 , 132

[20]. سوره آل عمران,3, آیه ۱۴

[21].زنان شما، محل بذرافشاني شما هستند، پس هر زمان كه بخواهيد، مي‏توانيد با آنها آميزش كنيد. سوره بقره,3, آیه ۲۲۳

[22].«تفسیر المیزان علامه طباطبایی»,ج2,ص319

[23].«وسائل الشیعه »ج ۱۴,ص۵

[24].سوره بقره,2,آیه ۱۸۷

[25].«اخلاق خانواده », ص ۳۳

[26].«راز خوشبختی زن و شوهر», ص ۴۵